Klauzula rebus sic stantibus a koronawirus

Rozprzestrzenienie się epidemii koronawirusa wpływa w istotny sposób na funkcjonowanie wielu uczestników obrotu gospodarczego. W przypadku szeregu całych branż obowiązujące zakazy spowodowały spadek przychodów do zera. Przedsiębiorcy związani wieloletnimi umowami coraz częściej upatrują rozwiązania problemu poprzez odwołanie się do klauzuli rebus sic stantibus (art. 3571 KC). Niniejszy wpis jest zarysem istotnych zagadnień związanych z jej potencjalnym zastosowaniem.

Art. 3571 KC i jego charakter

Na wstępie podkreślić należy, że art. 3571 KPC nie jest podstawą, aby strona mogła w wiążący sposób dokonać jednostronnej modyfikacji stosunku zobowiązaniowego. Strona, które chce skorzystać ze wskazanego prawa, winna skierować takie żądanie do sądu i to dopiero sąd wyda rozstrzygnięcie o charakterze kształtującym (konstytutywnym).

Uzyskanie oczekiwanego rozstrzygnięcia możliwe jest po spełnieniu przesłanek, które prof. Piotr Machnikowski wylicza następująco [1]

1) źródłem powstania zobowiązania jest umowa;

2) nastąpiła zmiana okoliczności, której strony nie brały pod uwagę przy zawieraniu umowy;

3) dalsze trwanie zobowiązania w niezmienionej postaci i wykonywanie obowiązków umownych prowadzi do nadmiernego utrudnienia spełnienia świadczenia lub groźby rażącej straty dla jednej ze stron;

4) między zmianą okoliczności a wpływem tej zmiany na zobowiązanie istnieć musi związek przyczynowy

O ile spełnienie pierwszej z w/w przesłanek zazwyczaj nie budzi wątpliwości, o tyle kolejne z nich wymagają wyjaśnienia.

Nadzwyczajna zmiana stosunków

Nadzwyczajna zmiana stosunków dotyczy tylko zdarzeń nadzwyczajnych o charakterze powszechnym, niezależnych od woli stron, wykraczających poza typowe ryzyko gospodarcze. Orzecznictwo wprost uznaje epidemię za przejaw takiego zjawiska.[2]

Ocena, czy określone okoliczności przez ich wpływ na zobowiązanie umowne mogą być zakwalifikowane jako nadzwyczajna zmiana stosunków, należy każdorazowo do sądu orzekającego.[3] Orzecznictwo akcentuje też wymóg nieprzewidywalności wystąpienia danego zjawiska.

Nadmierne trudności lub rażąca strata

Rażąca strata musi zostać oceniona przy uwzględnieniu całokształtu skutków wykonania zobowiązania dla majątku strony oraz odnosić się do celu zobowiązania i tego, jakich korzyści z jego wykonania strona mogła się spodziewać[4] Rażąca strata to stan, w którym cel danej umowy wiadomy stronom zawierającym umowę został zniweczony. Przykładem rażącej straty może być konieczność uiszczania czynszu najmu lokalu w pełnej wysokości w czasie, w którym występuje całkowity zakaz prowadzenia danej działalności. Nadmierna trudność dotyczy zaś określenia stopnia obciążania dłużnika przy spełnienia świadczenia.

Związek przyczynowy

Art. 3571 KC wymaga aby zmiana stosunków była powodem (przyczyną), która wywołała skutek w postaci rażącej straty lub nadmiernej trudności w spełnieniu świadczenia. Innymi słowy wymagane jest zaistnienie związku o charakterze kauzalnym. Samo doznanie np. rażącej straty będzie niewystarczające, jeśli nie będzie ono skutkiem nadzwyczajnej zmiany stosunków, ale innych czynników.

Możliwe rozstrzygnięcia sądu

Art. 3571 KC jako wyjątek od zasady trwałości umów i ich dotrzymywania, umożliwiający sądowi zmianę ich treści, wymaga rozważania interesu zarówno wierzyciela, jak i dłużnika, a nadto uwzględnienia zasad współżycia społecznego. Trudno jest przy tym podać receptę na uniwersalne rozstrzygnięcie, skoro każda sprawa wymaga indywidualnej analizy.

Brzmienie przepisu wskazuje, że rozwiązanie umowy jest przez ustawodawcę traktowane jako ultima ratio. Jak się wydaje, podstawową formą rozstrzygnięcia przez sąd żądania winno być oznaczenie sposobu wykonania umowy lub wysokości świadczenia, które z istoty jest mniej „inwazyjne” niż rozwiązanie umowy.

Praktyczne aspekty stosowania art. 3571 KC

Strona, która wniesie do sądu żądanie zmiany treści stosunku prawnego w oparciu o art. 3571 KC, nie ma gwarancji, że uzyska korzystne orzeczenie. Biorąc pod uwagę potencjalny czas trwania postępowania oraz jego koszty, ze wszech miar wskazana jest próba koncyliacyjnego rozstrzygnięcia. Kompromisowe porozumienie jest skuteczną oraz pewną receptą na wyjście z wyjątkowej sytuacji, w jakiej znalazły się obie strony umowy. Pamiętać należy również, że skierowanie sprawy do sądu jest bezprzedmiotowe, jeśli umowa została już w pełni wykonana przez strony. W takiej sytuacji sąd nie będzie mógł wydać orzeczenia, które dopiero ukształtuje treść umowy.


[1] Komentarz do art. 3571 KC red. Gniewek 2019, wyd. 9/Machnikowski

[2] Wyrok SN z 8 marca 2018 r. II CSK 303/17

[3] Postanowienie SN z 24 kwietnia 2019 r. I CSK 640/18

[4] Wyrok SN z 19 listopada 2014 r. II CSK 191/14